Domaine de Chaumont-sur-Loire — przewodnik dla zwiedzających: wszystko, co musisz wiedzieć przed wizytą

W skrócie

Adres

Domaine de Chaumont-sur-Loire, 41150 Chaumont-sur-Loire, Francja

Operator

Domaine de Chaumont-sur-Loire, własność i zarząd Regionu Centre-Val de Loire

Założone

X wiek, jako twierdza zbudowana przez Odona I, hrabiego Blois, w obronie przed Fulkiem Nerrą z Andegawenii

Odbudowane

Zburzone w 1465 roku na rozkaz Ludwika XI po buncie; odbudowane przez Karola I i Karola II d’Amboise w latach 1465–1510

Słynni właściciele

Katarzyna Medycejska nabyła je w 1550 roku; po śmierci Henryka II w 1559 roku zmusiła jego metresę Dianę de Poitiers do wymiany na zamek Chenonceau

Stajnie

Zbudowane w 1877 roku dla księcia Amédée de Broglie przez architekta Paula-Ernesta Sansona, zaprojektowane jako najluksześniejsze i najnowocześniejsze w Europie — około czterdziestu boksów, w dużej mierze niezmienione od otwarcia

Międzynarodowy Festiwal Ogrodów

Organizowany od 1992 roku, od końca kwietnia do początku listopada każdego roku — świeży zestaw współczesnych ogrodów stworzonych według jednego tematu przez projektantów z całego świata

Rodzaj biletu

Jeden bilet dzienny all-inclusive z otwartą datą lub karnet na 2 kolejne dni w sezonie wysokim; bez konieczności rezerwacji godziny wejścia

Kontekst UNESCO

Część Doliny Loary między Sully-sur-Loire a Chalonnes, wpisana na listę w 2000 roku (nr ref. 933)

Typowa wizyta

Co najmniej trzy godziny na sam Festiwal Ogrodów; pół dnia, by dodać zamek, stajnie i sezon artystyczny; miłośnicy ogrodów często wolą dwa dni

Czym jest Domaine de Chaumont-sur-Loire?

Domaine de Chaumont-sur-Loire to renesansowy zamek i 32-hektarowe założenie położone na wzniesieniu nad Loarą, mniej więcej w połowie drogi między Blois a Tours. Jego nazwa pochodzi od francuskiego *chauve mont*, czyli „łysa góra”, a jego historia zaczyna się w X wieku, kiedy to Odon I, hrabia Blois, wzniósł tu twierdzę, by bronić granicy przed rywalizującym rodem. Pierwszy zamek nie przetrwał: po tym, jak Pierre d’Amboise stanął na czele nieudanego buntu przeciwko Ludwikowi XI, król kazał go rozebrać w 1465 roku.

To, co widzimy dziś, to w dużej mierze odbudowa rodu d’Amboise, którą w 1465 roku rozpoczął Karol I d’Amboise, a ukończył jego syn Karol II około 1510 roku. Styl utrzymuje średniowieczną sylwetkę z okrągłymi wieżami i mostem zwodzonym, jednocześnie wplatając w nią dekoracyjny język wczesnego francuskiego renesansu. Katarzyna Medycejska nabyła zamek w 1550 roku, a po śmierci Henryka II w 1559 roku zmusiła jego metresę Dianę de Poitiers do wymiany wspanialszego Chenonceau na Chaumont. W XIX wieku posiadłość przeszła w ręce rodziny Broglie, która prowadziła ją jako wystawną rezydencję i zleciła budowę słynnych stajni. Przekazany państwu francuskiemu w 1938 roku, dziś funkcjonuje jako Domaine de Chaumont-sur-Loire – publiczne centrum sztuki i natury. Od 1992 roku co roku odbywa się tu Międzynarodowy Festiwal Ogrodów, a także sezon sztuki współczesnej prezentowanej na terenie zamku, parku i stajni. Jeden bilet bez daty obejmuje całe założenie – dlatego niniejszy przewodnik traktuje Chaumont jak park krajobrazowy z zamkiem w środku, a nie pojedynczy obiekt do zwiedzania.

Zamek i jego pomieszczenia

W przeciwieństwie do czysto dekoracyjnych zamków nad Loarą, Chaumont wciąż sprawia wrażenie fortecy, którą z czasem złagodzono, a nie całkowicie zatarto. Na zewnątrz zachowały się okrągłe narożne baszty, machikuły oraz autentyczny most zwodzony nad dawną fosą – pozostałości po przebudowie rodu d'Amboise w latach 1465–1510. Wnętrza natomiast prezentują wielowarstwowy wystrój: gobeliny, malowane sufity i meble z epoki, dodawane i odnawiane przez kolejnych właścicieli w XIX i na początku XX wieku. To nie jeden zamrożony w czasie moment, lecz ciąg pomieszczeń, które żyły swoim życiem – i nagradzają tych, którzy zwalniają, by wczytać się w detale, zamiast przemierzać je w pośpiechu.

Najbardziej nastrojową przestrzenią jest Wieża Katarzyny Medycejskiej, urządzona podczas XIX-wiecznej renowacji jako niewielka ekspozycja średniowiecznych i renesansowych przedmiotów – to najbliższe, co można znaleźć, by poczuć bezpośrednią więź z najsłynniejszą właścicielką zamku. Goście, którzy przybywają, spodziewając się skali Chambord czy galerii nad Loarą w Chenonceau, odkrywają tu coś znacznie bardziej kameralnego – i to celowo: w Chaumont zamek jest tylko jednym z elementów szerszego doświadczenia posiadłości, które obejmuje także historyczny park, stajnie z 1877 roku oraz, w sezonie, festiwalowe ogrody i instalacje sztuki współczesnej. Wszystko to znajduje się na jednej, ciągłej trasie objętej tym samym biletem z elastycznym terminem – nie ma osobnej opcji wstępu tylko na zamek. Ponieważ wnętrza są zwarte, większość gości poświęca samemu zamkowi około godziny, zanim ruszy dalej w stronę terenów zielonych, ale jest to autentyczny, wartościowy zabytek sam w sobie, a nie tylko tło dla ogrodów, które rozsławiły Chaumont.

Stajnie z 1877 roku

Stajnie w Chaumont to jedna z tych prawdziwych niespodzianek posiadłości dla odwiedzających ją po raz pierwszy – i jeden z powodów, dla których niniejszy przewodnik sygnalizuje je z wyprzedzeniem, by nikt ich nie przeoczył. Zostały wzniesione w 1877 roku dla księcia Amédée de Broglie, którego rodzinny majątek – za sprawą żony, Marie-Charlotte Say – pozwolił mu zlecić budowę tego, co miało być wówczas najbardziej luksusowym i nowoczesnym zespołem stajennym. Architektem był Paul-Ernest Sanson, który nadzorował także prace przy zamku i parku. Jego projekt łączy cegłę i kamień w dwóch połączonych dziedzińcach: większym dla koni rodziny i mniejszym dla gości, zaprojektowanych tak, by pomieścić około czterdziestu zwierząt w warunkach, jak na owe czasy, niezwykle zaawansowanych.

To, co sprawia, że stajnie są warte krótkiego spaceru, to fakt, jak niewiele zmieniło się od ich otwarcia: zachowały się oryginalne boksy, kartusze z wygrawerowanymi imionami poszczególnych koni, żeliwne żłoby i poidła wykończone wielobarwnymi emaliowanymi tabliczkami, mosiężne okucia oraz oświetlenie z epoki. To rzadki i nienaruszony dokument arystokratycznego życia z czasów belle époque, który nie ma nic wspólnego z królami czy królowymi, a wszystko z determinacją jednej niezwykle zamożnej pary z XIX wieku, by zbudować najwspanialsze stajnie, jakie można było kupić za pieniądze. Wielu gości przybywających wyłącznie do ogrodów uznaje stajnie za nieoczekiwany punkt kulminacyjny posiadłości. Są one wliczone w standardowy bilet wstępu i znajdują się w odległości krótkiego spaceru od zamku oraz ogrodów festiwalowych, dzięki czemu naturalnie wpisują się w każdą półdniową wizytę, bez potrzeby osobnej wycieczki czy dodatkowej opłaty.

Międzynarodowy Festiwal Ogrodów

Od 1992 roku w Chaumont-sur-Loire odbywa się Międzynarodowy Festiwal Ogrodów – coroczna wystawa, na której architekci krajobrazu, projektanci i ogrodnicy z całego świata zgłaszają propozycje tymczasowych, współczesnych ogrodów, zrealizowanych wokół jednego, wspólnego tematu. Jury wybiera najciekawsze koncepcje, a wybrane zespoły spędzają poprzedzające festiwal miesiące na tworzeniu żywych instalacji, łączących roślinność, rzeźbę, wodę i materiały w doświadczenie, przez które się przechodzi – dalekie od konwencjonalnej wystawy kwiatów. Festiwal odbywa się sezonowo, mniej więcej od końca kwietnia do początku listopada każdego roku, a ponieważ każdy ogród powstaje od nowa wokół nowego tematu, żadne dwie edycje nie są do siebie podobne. Dlatego właśnie zapaleni miłośnicy ogrodów wracają do Chaumont wielokrotnie, nie traktując go jako jednorazowej atrakcji.

Ogrody rozlokowane są w zadrzewionym, zabytkowym parku Chaumont, a nie na sztucznie przygotowanym terenie wystawowym – spacer między nimi, wśród starych cedrów, plam światła i otwartych trawników, sam w sobie stanowi część przeżycia. Równolegle do festiwalu posiadłość organizuje sezon sztuki współczesnej, prezentowany w salach zamku, historycznym parku i stajniach, co poszerza tożsamość Chaumont jako żywego centrum sztuki, wykraczającego daleko poza rabaty kwiatowe. Oba programy objęte są jednym biletem wstępu do zamku i stajni – nie ma osobnych biletów tylko na festiwal czy tylko na sztukę. Ponieważ temat i uczestniczący projektanci zmieniają się co roku, konkretne ogrody i dzieła sztuki najlepiej sprawdzić na stronie organizatora bliżej planowanej wizyty. Niezmienna pozostaje formuła: ambitna, ciesząca się międzynarodowym uznaniem wystawa eksperymentalnego projektowania ogrodów, która stała się główną atrakcją posiadłości i powodem, dla którego wielu podróżnych planuje swoją wyprawę do Doliny Loary właśnie wokół niej.

Jeden dzień czy dwa dni w Chaumont

Ponieważ jeden bilet obejmuje zamek, 32-hektarowy historyczny park, stajnie, Festiwal Ogrodów oraz sezon sztuki współczesnej, większość odwiedzających nie zdaje sobie sprawy, jak rozległy jest teren do zwiedzania. Posiadłość zaleca przeznaczenie co najmniej trzech godzin wyłącznie na Festiwal Ogrodów, a pół dnia, jeśli chce się w pełni zwiedzić zamek i wystawy sztuki – a to jeszcze przed uwzględnieniem skali samego parku, zaprojektowanego w angielskim stylu krajobrazowym, z dojrzałymi cedrami i otwartymi trawnikami opadającymi ku rzece. Jeden dobrze zaplanowany dzień jest w pełni realistyczny dla większości gości: zamek i stajnie rano, gdy są spokojniejsze, a po południu ogrody festiwalowe i instalacje artystyczne, z przerwą na kawę lub piknik w parku.

Bilety są otwarte, bez konieczności rezerwacji godziny wejścia, więc nie trzeba się spieszyć na żadną sztywną wizytę. Karnet dwudniowy istnieje dla konkretnego typu odwiedzającego – tego, który chce powoli przejść każdy ogród festiwalowy, przeczytać każdą notkę projektanta i nie czuć pośpiechu przy instalacjach artystycznych przed zamknięciem. Jest dostępny w sezonie wysokim, gdy zarówno festiwal, jak i sezon sztuki trwają, i obejmuje dwa kolejne dni, a nie dwie osobne wizyty w odstępie tygodni. Jeśli łączysz Chaumont z szerszym planem zwiedzania Doliny Loary i masz ograniczony czas, bilet jednodniowy w pełni wystarczy na poznanie posiadłości. Jeśli Chaumont jest głównym punktem Twojej podróży, a ogrody powodem, dla którego przyjechałeś, karnet dwudniowy zamienia pełny, ale nieco napięty dzień w dzień bez pośpiechu – bez zmiany tego, co obejmuje bilet.

Dotarcie do Chaumont-sur-Loire

Chaumont-sur-Loire leży niemal dokładnie pomiędzy Blois (ok. 15 km) a Tours (ok. 40 km), przy drogach D751 i D952, co czyni go łatwym przystankiem dla każdego, kto podróżuje samochodem po dolinie Loary, zwiedzając zamki. Na terenie posiadłości, tuż przy wejściu, dostępny jest bezpłatny parking, więc nie trzeba rezerwować dodatkowego czasu ani pieniędzy na postój po przyjeździe. Pociągiem najbliższa stacja to Onzain–Chaumont-sur-Loire, oddalona o około 2 km od posiadłości po drugiej stronie rzeki, z łączącym je shuttle’em na ostatnim odcinku; podróż z Paris-Austerlitz zajmuje około 1 godziny 40 minut. Pociągi na tej linii kursują rzadziej niż połączenia do Tours czy Blois, dlatego warto wcześniej sprawdzić rozkład, zamiast zakładać, że odjeżdżają co godzinę.

Jeśli godziny odjazdów z Paryża lub Tours nie pokrywają się idealnie z Onzain, Blois oddalone o 15 km stanowi większy węzeł kolejowy z znacznie częstszymi połączeniami, skąd taksówka pokonuje pozostały dystans w około 20 minut. Dla gości bez samochodu praktycznym schematem jest podróż pociągiem z Paryża lub Tours do Blois albo Onzain, a następnie taksówka lub shuttle na krótki końcowy odcinek. Chaumont to także naturalny przystanek podczas zwiedzania Loary samochodem, obok Chambord, Blois czy Amboise – wszystkie znajdują się w odległości około 40 minut jazdy, co pozwala bez zbędnego krążenia połączyć w jednej kilkudniowej podróży dwa lub trzy zamki. Ze względu na rozmiar posiadłości, najlepiej potraktować ją jako osobny, skoncentrowany cel na pół dnia lub cały dzień, a nie szybki dodatek wciśnięty między inne atrakcje.

Kiedy odwiedzić

Sezon Ogrodowego Festiwalu oraz wystaw sztuki współczesnej trwa mniej więcej od końca kwietnia do początku listopada – to właśnie wtedy Chaumont tętni życiem w pełni: każda część posiadłości jest otwarta i aktywna, a festiwalowe ogrody prezentują się najpiękniej. W tym okresie poranki w dni powszednie są wyraźnie spokojniejsze niż letnie weekendy, a wczesna jesień oferuje łagodniejsze światło i mniejsze tłumy, podczas gdy ogrody wciąż zachwycają pełnią barw – wielu fotografów uznaje ten moment za idealny. W pełni lata, w lipcu i sierpniu, roślinność jest najbardziej bujna, ale alejki są też najbardziej zatłoczone.

Poza sezonem festiwalowym posiadłość jest cichsza, a bilety tańsze – zamek, stały park i stajnie pozostają otwarte, co stanowi atrakcyjną opcję dla gości, którzy bardziej cenią zabytkowe budowle niż współczesne ogrody, choć wtedy tymczasowe ogrody festiwalowe nie są dostępne. Niezależnie od pory roku, warto zarezerwować więcej czasu, niż sugerowałoby zwiedzanie pojedynczego zamku: to rozległa, rozproszona posiadłość, którą najlepiej traktować jak wiejski park z zamkiem i stajniami w środku, a nie zwarte muzeum w jednym budynku. Wygodne buty to podstawa – większość terenu to żwirowe ścieżki i otwarte trawniki, a nie utwardzone dziedzińce. Na miejscu znajdują się kawiarnia i miejsca piknikowe, więc nie trzeba spieszyć się z lunchem, by zdążyć wszystko zobaczyć. Jeśli ogrody są głównym powodem wizyty, celuj w miesiące festiwalowe; jeśli główną atrakcją jest średniowieczno-renesansowy zamek i jego stajnie, spokojniejsze miesiące poza sezonem mogą być satysfakcjonującym czasem, by cieszyć się posiadłością niemal w samotności.

Najczęściej zadawane pytania